Wat doet identiteit met je zelfbeeld bij een chronische aandoening?

 
Liesbeth Woertman en Yvonne Lankhaar praten in een podcast over zelfbeeld en identiteit bij een chronische aandoening. Wat bepaalt onze identiteit en ons zelfbeeld? Welke invloeden zijn er als je chronisch ziek bent? En hoe is dat als je RSI-klachten hebt?

Zelfbeeld en identiteit bij een chronische aandoening: man met masker op en masker op stok in de hand maakt contact met vrouw met smartphone die ze aan hem geeft. Beiden staan in de afbeelding van een smartphone.

Over Yvonne Lankhaar

Yvonne Lankhaar is psychologe en ervaringsdeskundige in het overeind krabbelen met chronische pijn. Het gesprek is de podcast #31 Over zelfbeeld en identiteit en een leven met chronische klachten – In gesprek met Liesbeth Woertman.

Over Liesbeth Woertman

Liesbeth Woertman is hoogleraar psychologie. Ze is sinds mei 2020 met emeritaat (pensioen) en ze heeft een aantal boeken geschreven, waarvan Zeg me wie ik ben de nieuwste is (2025). Haar boeken gaan over de psychologie van het uiterlijk.

Omschrijving identiteit psychologie

Identiteit bestaat uit aangeboren en aangeleerde eigenschappen. Het zijn de waarden, overtuigingen en ervaringen die jou anders maken dan anderen. Al die dingen bij elkaar maken jou uniek. Deze zelfontwikkeling duurt je hele leven en verandert al die tijd, omdat je nieuwe dingen meemaakt.

Je identiteit verandert tijdens je leven

Je wordt geboren als lichaam, je wordt niet geboren met een zelfbeeld of identiteit. We baseren onze identiteit op wat we onszelf vertellen, ons zelfbeeld. Dat zelfbeeld ontwikkel je in de loop van je leven.

Het staat niet vast, het is een door jezelf aangepast beeld van hoe je denkt dat anderen over jou denken. Je zelfbeeld verandert daarom voortdurend door nieuwe ervaringen en omstandigheden. Het is een eigen gevoel, dat je opbouwt door ervaringen met anderen. Dat gaat je hele leven door.

Als je niet veel energie hebt of niet lang achter elkaar iets kunt doen, hoe ga je dan met je leven om? Wat kun je dan nog verwachten, heeft je leven dan nog zin? Is chronisch ziek zijn dan onderdeel van wie je bent? Hoe ziet je identiteit, je zelfbeeld er dan uit?

Verschillende rollen

Je identiteit bouw je op in verschillende rollen, in relaties met anderen. Je kunt vader, moeder, broer of zus zijn, of grootouder, vriendin, leerkracht. Vul het zelf maar in. Met iedereen doe je andere ervaringen op.

Bij alle mensen in je omgeving heb je een bepaalde rol en die is als vriendin heel anders dan als moeder. Je kunt dus veel identiteiten hebben, in die verschillende rollen. Je leeftijd en beroep zeggen ook iets over jouw identiteit. Al die ervaringen samen bepalen dat.

Hoe verandert je identiteit door chronische klachten?

Het lijkt alsof je wereld steeds kleiner wordt als je chronische klachten hebt. Toch ben je niet de enige die in een kleine wereld leeft. Veel mensen hebben een rugzak, waarin depressie, angst en ziekte een grote rol kunnen spelen. Daarnaast is er ook de invloed van ouders, groot verdriet, stress en nog veel meer.

Bijna iedereen heeft een rugzak. Of je nu ziek bent of gezond – we lijken allemaal op elkaar. Mannen en vrouwen, jongeren en ouderen. We maken zelf een probleem van de verschillen. Als je jong bent dan denk je dat de mogelijkheden eindeloos zijn, je voelt je onaantastbaar.

Chronisch ziekzijn betekent dat je kijk op groei van jezelf heel dichtbij komt. Het gevoel van onaantastbaarheid, over de grenzeloze ontwikkeling van jezelf moet je opgeven. Soms al op jonge leeftijd. En dat is best lastig.

Versmalde identiteit

Identiteit kun je op verschillende manieren invullen. Wat is voor jou belangrijk? Als dat voor jou betekent: vrouw zijn, dan is je uiterlijk voor jou superbelangrijk. Dat is een versmalde identiteit, want je ontleent je zelfbeeld, zelfwaarde en identiteit alleen (of vooral) aan het vrouw zijn. Tja, dat wordt moeilijker als je wat ouder wordt.

Hoe zeg je het?

Kijk eens naar het grote verschil tussen ik ben een zieke of ik heb een ziekte. Bij ik heb een ziekte is die ziekte wel onderdeel van jou, maar je bent daarnaast nog meer. Je bent vaak ook nog echtgenote, moeder, collega of vriendin. Die rollen horen ook bij je identiteit.

Met ik ben een zieke snijd je alle andere bronnen van wie je bent af. Het kan voelen alsof je in al die andere rollen tekortschiet. Aan jouw ideaalbeeld kun je niet meer (of heel moeilijk) voldoen. Je kunt niet meer perfect zijn. Gelukkig hoeft dat ook niet.

Hoe kijk je zelf naar iemand die ziek is?

Kijk eens naar je eigen beeld over iemand die ziek is. Denk jij dat iemand alleen waardevol is als hij of zij kan werken en geld verdienen? Veel mensen denken tegenwoordig dat je alleen op die manier nuttig bent voor de samenleving. Denk jij er ook zo over, of vind je iets anders belangrijker?

De lat ligt te hoog

We leggen de lat vaak veel te hoog, we moeten en willen teveel. We moeten tot onze dood mooi zijn, gezond, zelfstandig, slim, creatief en geld verdienen. Een doorgeslagen idee over wat een mens is en moet. Want ieder mens is altijd kwetsbaar.

Er kan iets gebeuren dat je leven verandert en op de kop zet, waardoor je de identiteit die je had verliest. Ben je dan minder of niets meer waard? Nee, je kunt door anders te denken en door gewoonten aan te passen weer een leuk leven krijgen. En dan krijg je een nieuwe identiteit.

Wat doet identiteit met je zelfbeeld bij een chronische aandoening: kleuter op een brug met een hoge leuning waar hij niet bij kan.

Leg de lat wat lager als je iets niet meer kunt. Het wordt niet meer zoals het vroeger was, maar anders. En dat kan ook goed zijn.

Zet je masker af

Je kunt jezelf verstoppen achter een (identiteits-)masker. Dat masker kan makkelijk zijn om veel dingen niet te hoeven doen, maar dat beperkt je wel heel erg. Wanneer je nergens aan mee doet, dan sta je daardoor buiten de maatschappij.

Kijk eens naar jezelf en hoe je omgaat met anderen. Kijk naar wat je nodig hebt, in plaats van wat moet en zet dat masker af. Er gaat een wereld voor je open. Dat is nodig als je ziek bent, zodat je verder kunt gaan met je leven.

Angst voor afwijzing

We zijn allemaal bang voor afwijzing, het oordeel van anderen en om gekwetst te worden. Iedereen is onzeker, want je weet nooit wat een nieuwe dag gaat brengen.

De ervaringen met onzekerheid, verdriet en pijn kunnen ook wat opleveren. Je kunt er sterker door worden, je kunt erdoor groeien. Nieuwe, heel andere dingen gaan leren die ook leuk blijken te zijn. Maar je moet het wel eerst aanvaarden en verwerken.

Durf jij anders te zijn?

Durf jij in deze drukke, rommelige tijd anders te denken? Durf jij het goed te vinden om minder te presteren, het met minder vakanties, geld, of kleding te doen? En durf je dat aan anderen te laten weten? Of je nu ziek bent of niet. Probeer het gewoon eens!

Vraag hulp

Vraag hulp als dat nodig is. Ja, dat is moeilijk, want je denkt waarschijnlijk dat anderen dat niet willen doen. Denk niet voor een ander. Dat heet NIVEA: niet invullen voor een ander. Anderen willen jou juist graag helpen, maar ze weten niet hoe en waarmee.

Kleine, duidelijke taken

Deel de hulp die je nodig hebt op in kleine taken. Beschrijf precies wat je verwacht en verdeel dan de taken over veel mensen. Een keer per week iets voor een ander doen is niet zo zwaar als elke dag. Zo raakt niemand overbelast door teveel taken.

Angst houd je tegen

Je wilt onafhankelijk zijn, maar je bent daardoor kwetsbaar. Je weet tenslotte niet hoe een ander zal reageren. Door open te zijn over wat je voelt en wat je problemen zijn, ben je juist minder kwetsbaar. Je leert elkaar kennen en krijgt een betere band.

Het is vooral die angst voor afhankelijkheid die je tegenhoudt om hulp te vragen. We bouwen vaak allerlei verdedigingsmuurtjes om ons heen, om onszelf voor nare ervaringen te beschermen. Die nare ervaringen bedenk je zelf, die zijn helemaal niet zeker. Het is een masker.

Vaak is hulp vragen een goede ervaring, want je vrienden zijn bij dat ze iets voor je kunnen doen. Maar je moet er wel zelf om vragen. Zij die willen helpen, zijn je echte vrienden. Fijn om te weten dat je op elkaar kunt rekenen in tijden van nood.

Breek de muur af

Door het door jezelf opgetrokken muurtje zit je vast in je ziek zijn, je klachten. Breek een deel van het muurtje af en kijk eens wat er dan gebeurt. Je maakt letterlijk ruimte om te ontsnappen en te gaan ontdekken wat er nog wel mogelijk is. Met je klachten, want die gaan niet weg.

Zelfbeeld en identiteit bij een chronische aandoening: een half gesloopt huis met een graafmachine in de puinhopen.

 

Maak zo stap voor stap steeds meer ruimte. Dat kan heel veel opleveren.

Emoties

Naast je lichaam en je geest, hebben emoties ook invloed op chronische pijn. Je leert er meer over in het Webinar chronische pijn door Drs. W.G.H. Oerlemans, of je kunt het verslag Enactivisme: een ander denkbeeld over chronische pijn lezen.

Ga dingen doen die je leuk vindt, want daar word je blijer van. Het lucht op en geeft afleiding. Bij iets dat je niet kunt, leg je de lat lager, want je kunt het immers niet. Dat hoeft ook niet, maar het levert je wel nieuwe, vaak leuke, ervaringen op.

Op deze manier doorbreek je patronen, je geeft jezelf weer een beetje vrijheid. De vrijheid om jezelf vorm te geven op een andere manier dan je tot nu toe deed. En dat kan ook leuk en goed zijn. Voel weer hoe je kunt genieten.

Emoties verwerken

Omdat emoties zoveel invloed hebben, is het belangrijk om ze te verwerken. Dat kan op verschillende manieren, met allerlei therapieën. We geven je een paar voorbeelden.

Maak keuzes

Zelfbeeld en identiteit bij een chronische aandoening: man staat aan het begin van een doolhof waarin twee monsters de weg belemmeren.

Je moet zelf keuzes maken als je uit de negatieve spiraal wilt komen. Elke keuze heeft een prijs. En wie een beperking heeft, moet veel keuzes maken. Als je de hele dag door weinig energie hebt, dan moet je daar rekening mee houden. Wat doe je dan wel en wat niet?

Stel jezelf de vraag: wat voor mens wil ik zijn? Wil je vooral een familiemens zijn, of een behulpzaam mens of betrouwbare werknemer? Wie zijn je rolmodellen? Wat moet je ervoor doen of laten om dat te bereiken? Door langzaamaan stapjes te zetten, krijg je steeds meer speelruimte.

De keuzevrijheid om te veranderen heb je. Soms met schuldgevoelens of schaamte omdat je niet kunt voldoen aan het (ideale) plaatje. Laat dat gevoel los, je hoeft geen schuldgevoelens te hebben over de keuzes die je maakt. Stel een ander maar een keer teleur.

Luister naar je lichaam

Maak nieuwe keuzes, zonder voorbeelden van anderen. Je hoeft jezelf met niemand te vergelijken. Wie wil je zelf zijn? Luister naar je lichaam, wat vertelt het je? Kijk bijvoorbeeld naar:

  • je ademhaling: als die heel hoog zit klem je je adem af en dat kost energie. Probeer bewust door je buik te ademen (zie ook Methode Van Dixhoorn).
  • je schouders: zit je met opgetrokken schouders? Laat ze zakken voor minder stress.

Goed of slecht

Een keuze is niet op zichzelf goed of slecht. Het hangt af van de situatie en de samenleving heeft er invloed op. Een keuze kan de ene keer goed zijn, maar in een andere situatie slecht. Het staat niet vast, maar het hangt af van wat je als uitgangspunt neemt.

Is jouw uitgangspunt bijvoorbeeld wetgeving, of normen en waarden? Met andere woorden: Mag je een brood stelen als je arm bent? Volgens de wetgeving niet, maar volgens normen en waarden zou het misschien wel kunnen. Goed of slecht is maar een oordeel, maar dat heeft wel invloed op je gevoel.

Wat is een normale identiteit?

Zelfbeeld en identiteit bij een chronische aandoening: voorkant van het boek Identiteit van Paul Verhaeghe.

Paul Verhaeghe heeft daar een boek over geschreven: Identiteit. Hij zegt: als succes iets is voor een normale identiteit, dan wordt falen het symptoom van een gestoorde identiteit. Dat zegt veel over onze maatschappij, in een zeer ingewikkelde tijd.

Die maatschappij heeft heel veel invloed op ons denken, die dwingt ons tot succes. Terwijl dat niet altijd haalbaar is.

De (on)maakbare samenleving

Zelfbeeld en identiteit bij een chronische aandoening: succesvolle powervrouw met koffer in de hand walst zelfverzekerd over apparaten heen op weg naar nog meer roem en succes.

Werk betekent in onze maatschappij status, je betekent iets. Als je door ziekte je baan verliest, heb je dan een gestoorde identiteit? Dat is een keihard oordeel, want een chronische aandoening kan iedereen overkomen. Als je pech hebt. Daar heb je zelf meestal geen, of beperkt invloed op.

Lees ook onze blog Identiteit: Wat doe jij voor werk? over hoe de maatschappij werk belangrijk vindt voor identiteit.

De maakbare samenleving geeft mensen met chronische klachten of met een rugzakje het gevoel dat ze niet goed genoeg zijn. En dat ze niet genoeg hun best doen. Ziek zijn is dan je eigen schuld. Zo denken veel mensen nu en dat is niet goed voor je zelfbeeld en identiteit.

Naar een nieuwe identiteit

Als ziek zijn je overkomt, heb je een plek nodig waar je jezelf kunt terugtrekken en mensen bij wie je jezelf kunt zijn. Om te kunnen voelen, vinden en weer overeind te krabbelen. Met vallen en opstaan, in verschillende fases. Om daarmee weer te leren vertrouwen op je lichaam.

Het hoeft niet in één keer goed of perfect te zijn. Het zijn de verschillen die jou uniek maken en jou je identiteit geven. Met alles wat erop en eraan zit, ook je aandoeningen. Dat is een normale identiteit. Niemand is perfect!

Meer informatie

Deze blog hoort bij een serie over zingeving. Over hoe je leven nog zinvol kan zijn (of weer worden) als je een chronische aandoening krijgt. En de stappen die je daarvoor moet volgen.

Eind juni dit jaar (2025) heb ik meegedaan aan de themaweek Chronisch ziek en zelfbeeld van Yvonne Lankhaar. Ze is psychologe en ervaringsdeskundige. Ze heeft jarenlang een rubriek gehad in ons RSI-Magazine: De wandelende psycholoog, in de periode 2018-2021.

In deze themaweek zijn we dieper ingegaan op de volgende onderwerpen:

Tekst: Corinne Travail
Afbeeldingen: Pixabay, Pexels en bol.com 

Hoe nuttig was deze pagina?

Geef een beoordeling van minimaal 1 en maximaal 5 sterren.

Gerelateerde berichten

Comments (0)

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back To Top